Een onderneming meet omzet, kosten en rendement.
Niet omdat cijfers alles vertellen.
Maar omdat ze helpen om betere vragen te stellen.
Wat levert een investering op?
Welke kosten horen daarbij?
Welke inspanning is nodig om een resultaat te bereiken?
En blijft dat resultaat ook overeind wanneer de omstandigheden veranderen?
Bij bedrijven vinden we het normaal om zulke vragen te stellen.
Maar zodra het gaat over regels, toezicht of overheidsinvesteringen, lijkt het gesprek soms anders te verlopen.
Dan vragen we:
• Is de maatregel goed bedoeld?
• Is er voldoende controle?
• Wordt de regelgeving nageleefd?
• Is er extra capaciteit beschikbaar?
• Is het probleem aangepakt?
Dat zijn relevante vragen.
Maar ze beantwoorden nog niet de vraag die mij minstens zo belangrijk lijkt:
Welke maatschappelijke waarde levert de maatregel op,
en staat die in verhouding tot de totale prijs die we ervoor betalen?
Niet alleen in geld.
Maar ook in tijd, capaciteit, complexiteit en ruimte om te handelen.
Goede bedoelingen zijn geen rendement
Een regel kan een begrijpelijk en belangrijk doel hebben.
Meer veiligheid.
Minder misbruik.
Betere arbeidsvoorwaarden.
Meer zekerheid.
Bescherming van kwetsbare groepen.
Dat doel kan maatschappelijk zeer waardevol zijn.
Maar een goed doel is nog geen bewijs dat de gekozen maatregel ook effectief is.
Een regel kan immers tegelijkertijd leiden tot:
• extra administratieve lasten;
• langere wachttijden;
• hogere uitvoeringskosten;
• minder ruimte voor maatwerk;
• nieuwe controlelagen;
• onduidelijkheid over verantwoordelijkheden;
• gedrag dat zich vooral richt op het naleven van de regel.
Dan kan een merkwaardige situatie ontstaan.
De maatregel is ingevoerd om een probleem op te lossen,
maar ondertussen groeit het systeem eromheen.
Er komen formulieren.
Controles.
Uitzonderingen.
Bezwaarprocedures.
Nieuwe functies.
Extra rapportages.
Op papier wordt er steeds meer geregeld.
Maar meer geregeld betekent niet automatisch meer opgelost.
En precies daarom zou de bedoeling van een regel nooit het eindpunt van de beoordeling moeten zijn.
De werking ervan doet er minstens zoveel toe.
De totale kosten staan niet op één begroting
Wanneer we naar overheidsmaatregelen kijken, zijn de directe kosten vaak redelijk zichtbaar.
De kosten van extra uitvoering.
De salarissen van toezichthouders.
De investering in een systeem.
Het budget voor een nieuwe regeling.
Maar dat zijn niet automatisch de totale maatschappelijke kosten.
Een regel kan ook tijd vragen van burgers, ondernemers en maatschappelijke organisaties.
Een controle vraagt informatie, voorbereiding en opvolging.
Een vergunning kan een initiatief vertragen.
Een rapportageplicht kost capaciteit.
Een extra verplichting kan ervoor zorgen dat een kleine organisatie investeringen uitstelt of mensen en middelen ergens anders voor moet inzetten.
Die kosten staan niet noodzakelijk op de begroting van degene die de maatregel heeft ingevoerd.
Maar ze bestaan wel.
En juist daar wordt systeemdenken belangrijk.
Want de investering kan op één plek zichtbaar zijn, terwijl een deel van de kosten verspreid terechtkomt bij duizenden anderen.
Een onderneming zou dat herkennen als een kostenpost die misschien niet op de eigen winst-en-verliesrekening staat, maar wél invloed heeft op het totale resultaat.
Waarom zouden we die kosten maatschappelijk niet meewegen?
Rendement is meer dan geld
Daarmee bedoel ik niet dat iedere regel financieel winstgevend moet zijn.
Maatschappelijke waarde laat zich niet altijd in euro’s uitdrukken.
Veiligheid heeft waarde.
Vertrouwen heeft waarde.
Rechtszekerheid heeft waarde.
Het voorkomen van fraude heeft waarde.
Bescherming van mensen heeft waarde.
En soms bestaat de opbrengst juist uit iets wat níét gebeurt.
Een veilige brug levert niet iedere dag een zichtbaar resultaat op.
Een goede controle kan fraude voorkomen die daardoor nooit in de statistieken verschijnt.
Een veiligheidsmaatregel kan een ongeval voorkomen waarvan we nooit zullen weten dat het anders had plaatsgevonden.
Dat maakt het rendement moeilijker meetbaar.
Maar moeilijk meetbaar is niet hetzelfde als niet toetsbaar.
We kunnen nog steeds vragen:
Welk risico proberen we te verminderen?
Hoe groot is dat risico?
Wat weten we over het effect van de maatregel?
Welke andere effecten ontstaan?
En welke prijs zijn we bereid te betalen voor de extra zekerheid die de maatregel oplevert?
Dat zijn geen simpele rekensommen.
Het zijn wel noodzakelijke afwegingen.
Controle kan waarde toevoegen
Controle is daarom niet automatisch een kostenpost die we moeten verminderen.
Goede controle kan juist grote maatschappelijke waarde creëren.
Wanneer zij ernstige schade voorkomt.
Misbruik daadwerkelijk vermindert.
Vertrouwen in een systeem versterkt.
Risico’s eerder zichtbaar maakt.
Duidelijkheid geeft over verantwoordelijkheden.
Of voorkomt dat problemen later veel groter en duurder worden.
Maar ook controle verdient een kritische vraag.
Niet alleen:
“Is controle nodig?”
Maar:
“Welke extra zekerheid levert deze controle op binnen alles wat we al doen?”
Want wanneer ieder mogelijk risico automatisch leidt tot een nieuwe controle, kan de complexiteit uiteindelijk sneller groeien dan de extra bescherming die we ermee bereiken.
Dan beheersen we misschien steeds meer onderdelen.
Maar dat betekent nog niet dat we het systeem als geheel beter beheersen.
Meer capaciteit is nog geen resultaat
Hetzelfde geldt voor capaciteit.
Soms zijn extra mensen hard nodig.
Om aanvragen sneller te behandelen.
Om toezicht goed uit te voeren.
Om problemen eerder te signaleren.
Om burgers en ondernemers beter te helpen.
Maar extra capaciteit is een middel.
Geen resultaat.
De relevante vraag is daarom wat die capaciteit daadwerkelijk mogelijk maakt.
Worden wachttijden korter?
Wordt misbruik verminderd?
Worden fouten eerder hersteld?
Krijgen burgers en ondernemers sneller duidelijkheid?
Kunnen uitvoerders hun werk beter doen?
Of ontstaat vooral meer overleg, rapportage, coördinatie en afstemming?
Ook hier geldt:
inspanning is niet hetzelfde als opbrengst.
Een organisatie kan ontzettend druk zijn en toch weinig vooruitgang boeken.
Dat geldt voor ondernemingen.
En dat geldt ook voor overheden.
Wat zouden we dan moeten onderzoeken?
Het rendement van een regel of overheidsinvestering laat zich niet vangen in één cijfer.
Maar dat betekent niet dat we geen systematische vragen kunnen stellen.
Ik zou er ten minste zeven willen stellen.
- Doel
Welk concreet maatschappelijk probleem moet deze maatregel oplossen? - Effect
Wat is er aantoonbaar veranderd sinds de maatregel bestaat? - Kosten
Wat kost de maatregel direct én indirect aan geld, tijd en capaciteit? - Neveneffecten
Welke nieuwe complexiteit, vertraging, afhankelijkheid of ongewenste prikkels zijn ontstaan? - Alternatieven
Had hetzelfde doel eenvoudiger, slimmer of met minder lasten bereikt kunnen worden? - Verdeling
Wie draagt de kosten en wie ontvangt de maatschappelijke waarde?
Een maatregel kan op macroniveau positief lijken,
terwijl bepaalde groepen structureel een groot deel van de lasten dragen.
Ook dat hoort bij de beoordeling. - Actualiteit
Bestaat het oorspronkelijke probleem nog in dezelfde vorm?
En is deze maatregel, in het systeem zoals dat inmiddels is veranderd,
nog steeds de meest passende manier om het probleem te beheersen?
Die laatste vraag vind ik misschien wel een van de belangrijkste.
Een goede regel verdient geen eeuwigdurend gelijk
Een maatregel kan bij invoering uitstekend zijn onderbouwd.
Dat betekent niet dat hij voor altijd dezelfde waarde blijft toevoegen.
De wereld verandert.
Technologie verandert.
Risico’s veranderen.
Andere regels worden toegevoegd.
Nieuwe systemen ontstaan.
En maatregelen die ooit afzonderlijk zijn ontworpen, kunnen elkaar jaren later overlappen of zelfs tegenwerken.
Een regel die ooit aantoonbaar waarde toevoegde, verdient daarmee geen eeuwigdurend bewijs van nut.
Goed bestuur vraagt volgens mij ook dat we blijven onderzoeken of een maatregel nog doet waarvoor hij ooit is ontworpen. Niet omdat regels voortdurend ter discussie moeten staan.
Maar omdat systemen onderhoud nodig hebben. Ook maatschappelijke systemen.
En onderhoud betekent niet alleen iets toevoegen wanneer een nieuw probleem ontstaat.
Het betekent soms ook vereenvoudigen.
Samenvoegen.
Aanpassen.
Anders organiseren.
Of stoppen met iets waarvan de maatschappelijke waarde niet meer voldoende kan worden onderbouwd.
Dit gaat niet over een grote of kleine overheid
Daarom vind ik de discussie over de omvang van de overheid uiteindelijk minder interessant.
Een kleine overheid kan inefficiënt zijn wanneer belangrijke risico’s niet worden beheerst.
Een grote overheid kan grote maatschappelijke waarde creëren wanneer zij problemen effectief oplost.
En het omgekeerde kan net zo goed waar zijn.
De relevante vraag is niet:
“Hoe groot is de overheid?”
Maar:
“Wat voegt zij toe, voor wie, tegen welke totale maatschappelijke kosten en met welk aantoonbaar effect?”
Dat is voor mij geen ideologische vraag.
Het is een sturingsvraag.
En ook een verantwoordelijkheidsvraag.
Maatschappelijke verantwoordelijkheid werkt twee kanten op
Van ondernemers verwachten we dat zij verantwoordelijkheid nemen voor hun keuzes.
Dat vind ik terecht.
Waarom investeer je hierin?
Welk probleem los je ermee op?
Welke risico’s neem je?
Wat kost het?
En werkt je oplossing nog zoals je ooit had bedacht?
Maar wanneer een overheid van burgers, ondernemers en organisaties vraagt om tijd, geld en capaciteit in te zetten om maatschappelijke doelen te bereiken, hoort daar volgens mij óók verantwoordelijkheid bij.
Van een overheid die vraagt om regels na te leven, mag worden verwacht dat zij blijft onderzoeken of die regels voldoende maatschappelijke waarde toevoegen.
Niet omdat alles in euro’s moet worden uitgedrukt.
Niet omdat ieder maatschappelijk doel financieel rendement moet opleveren.
Maar omdat het inzetten van publiek geld, publieke capaciteit én de tijd en capaciteit van burgers en ondernemingen verantwoordelijkheid met zich meebrengt.
Niet alleen bij de invoering van een maatregel.
Ook daarna.
Tot slot
Een onderneming meet rendement om te begrijpen of haar keuzes bijdragen aan de waarde die zij wil creëren.
Misschien moeten we maatschappelijke maatregelen uiteindelijk vanuit dezelfde basisgedachte durven bekijken.
Niet alleen:
Is het doel goed?
Is het geld uitgegeven?
Is de capaciteit uitgebreid?
Is de regel ingevoerd?
Wordt hij nageleefd?
Maar vooral:
Wat is er maatschappelijk verbeterd en staat die verbetering nog steeds in verhouding tot wat de maatregel van de samenleving vraagt?
Want iedere regel heeft een prijs.
In geld.
In tijd.
In aandacht.
In uitvoeringscapaciteit.
In complexiteit.
En in ruimte om te handelen.
Systeemdenken begint voor mij precies daar:
Een maatregel bestaat niet los. De waarde ervan moet worden bekeken in samenhang met de effecten die zij elders veroorzaakt.
En daarom is de vraag naar rendement uiteindelijk veel meer dan een financiële vraag.
Het is een vraag naar verantwoordelijkheid, proportionaliteit en maatschappelijke waarde.
